ฉ้อโกงกับผิดสัญญาทางแพ่ง ต่างกันอย่างไร?

หลายคดีเริ่มจากการตกลงกันเรื่องเงิน เช่น ซื้อขายสินค้า ลงทุน กู้ยืม จ้างทำงาน จ้างก่อสร้าง หรือร่วมทำธุรกิจ แล้วภายหลังเกิดปัญหาอีกฝ่าย ไม่จ่ายเงิน ไม่คืนเงิน ไม่ส่งของ หรือไม่ทำตามที่ตกลง

คำถามที่เกิดขึ้นบ่อยคือ เรื่องนี้เป็นเพียง ผิดสัญญาทางแพ่ง หรือเป็น ความผิดฐานฉ้อโกงทางอาญา

สองเรื่องนี้มีความแตกต่างกันอย่างสำคัญ โดยเฉพาะเรื่อง เจตนาของคู่กรณีตั้งแต่ก่อนหรือขณะรับเงินหรือทรัพย์สิน

ความผิดฐานฉ้อโกงคืออะไร?

ประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 341 วางหลักว่า ความผิดฐานฉ้อโกงเกิดขึ้นเมื่อบุคคลหนึ่ง โดยทุจริต หลอกลวงผู้อื่นด้วยข้อความอันเป็นเท็จ หรือปกปิดความจริงที่ควรบอก และจากการหลอกลวงนั้นทำให้ได้ไปซึ่งทรัพย์สิน หรือทำให้ผู้ถูกหลอกลวงทำ ถอน หรือทำลายเอกสารสิทธิ 

ดังนั้น คดีฉ้อโกงไม่ได้พิจารณาเพียงว่า “มีการรับเงินแล้วไม่คืน” แต่ต้องดูว่าก่อนหรือขณะรับเงินนั้น มีการหลอกลวงอยู่หรือไม่

ตัวอย่างเช่น ผู้ขายประกาศว่ามีสินค้าพร้อมส่ง ทั้งที่ความจริงไม่มีสินค้าอยู่เลย และรู้อยู่แล้วว่าจะไม่ส่งสินค้า แต่ยังหลอกให้ผู้ซื้อโอนเงิน กรณีเช่นนี้อาจมีประเด็นเรื่องฉ้อโกง

ผิดสัญญาทางแพ่งคืออะไร?

กรณีผิดสัญญาทางแพ่งมักเกิดจากคู่สัญญามีข้อตกลงกันจริง และในตอนแรกมีเจตนาจะปฏิบัติตามสัญญา แต่ภายหลังไม่สามารถหรือไม่ยอมปฏิบัติตามที่ตกลง

ตัวอย่างเช่น

• ผู้ซื้อได้รับสินค้าแล้วแต่ไม่จ่ายเงิน
• ลูกหนี้กู้เงินไปแล้วภายหลังไม่มีเงินชำระ
• ผู้รับเหมารับงานไปแล้วดำเนินงานไม่เสร็จ
• บริษัทมีปัญหาสภาพคล่องและไม่สามารถชำระหนี้ตามกำหนด
• ผู้ขายส่งสินค้าไม่ครบหรือส่งล่าช้า

กรณีเหล่านี้อาจเป็นเรื่องผิดสัญญาทางแพ่ง แม้ผู้เสียหายจะได้รับความเสียหายเป็นเงินจำนวนมากก็ตาม

จุดสำคัญในการแยก “ฉ้อโกง” กับ “ผิดสัญญา”

ประเด็นที่สำคัญที่สุดคือ

ตอนที่อีกฝ่ายทำสัญญาหรือรับเงิน เขามีเจตนาจะปฏิบัติตามจริงหรือไม่

ถ้ามีเจตนาทำตามจริง แต่ภายหลังเกิดปัญหาแล้วไม่สามารถปฏิบัติตามได้ มักมีลักษณะเป็นข้อพิพาททางแพ่ง

แต่ถ้าตั้งแต่ก่อนรับเงินมีการสร้างเรื่องเท็จ ปกปิดข้อเท็จจริง หรือรู้อยู่แล้วว่าไม่มีความสามารถหรือไม่มีเจตนาจะทำตามที่กล่าวอ้าง แต่ยังหลอกให้ผู้เสียหายส่งมอบเงินหรือทรัพย์สิน กรณีเช่นนี้อาจเข้าข่ายฉ้อโกง

ตัวอย่างที่ 1 ซื้อสินค้าแล้วไม่ส่งของ

กรณีผู้ขายรับเงินแล้วไม่ส่งสินค้า ต้องดูรายละเอียดเพิ่มเติม

ถ้าผู้ขายมีสินค้าจริงและตั้งใจขายจริง แต่ภายหลังเกิดปัญหาเรื่องขนส่ง สินค้าขาดตลาด หรือธุรกิจมีปัญหา กรณีอาจเป็นเรื่องผิดสัญญาทางแพ่ง

แต่หากผู้ขายไม่มีสินค้าอยู่จริง ตั้งแต่แรกก็ไม่มีเจตนาส่งสินค้า และใช้ภาพหรือข้อมูลเท็จเพื่อให้ผู้ซื้อหลงเชื่อและโอนเงิน อาจมีลักษณะเป็นความผิดฐานฉ้อโกง

ดังนั้น การ “รับเงินแล้วไม่ส่งของ” เพียงอย่างเดียว ยังไม่เพียงพอที่จะสรุปว่าเป็นฉ้อโกง

ตัวอย่างที่ 2 ยืมเงินแล้วไม่คืน

การที่ลูกหนี้ยืมเงินแล้วไม่ชำระคืนตามกำหนด โดยทั่วไปเป็นเรื่องหนี้ทางแพ่ง

การไม่คืนเงินเพียงอย่างเดียวไม่ได้ทำให้กลายเป็นคดีฉ้อโกงโดยอัตโนมัติ

แต่ถ้าก่อนยืมเงิน ลูกหนี้สร้างเรื่องเท็จขึ้นมาเพื่อหลอกให้เจ้าหนี้เชื่อ เช่น อ้างว่ามีทรัพย์สินหรือธุรกิจที่ไม่มีอยู่จริง หรือแสดงเอกสารเท็จเพื่อให้ยอมให้ยืมเงิน อาจมีประเด็นเรื่องฉ้อโกงได้

ตัวอย่างที่ 3 ลงทุนแล้วไม่ได้กำไร

การลงทุนมีความเสี่ยงตามธรรมชาติ หากกิจการขาดทุนจริงหรือโครงการล้มเหลวจริง อาจเป็นเพียงข้อพิพาททางแพ่ง

แต่ถ้ามีการชักชวนให้ลงทุนโดยอ้างข้อมูลเท็จ เช่น อ้างว่ามีโครงการหรือทรัพย์สินอยู่จริงทั้งที่ไม่มี หรือรับเงินลงทุนโดยตั้งแต่แรกไม่มีเจตนานำเงินไปลงทุนตามที่กล่าวอ้าง อาจต้องพิจารณาว่ามีพฤติการณ์ฉ้อโกงหรือไม่

ตัวอย่างที่ 4 รับเงินมัดจำแล้วไม่ทำงาน

กรณีผู้รับเหมา ผู้รับจ้าง หรือผู้ให้บริการรับเงินมัดจำแล้วไม่ทำงาน ต้องพิจารณาว่า

ตอนรับเงินมีการเริ่มงานหรือเตรียมงานจริงหรือไม่
มีวัสดุ คนงาน หรือการดำเนินงานจริงหรือไม่
เหตุใดงานจึงหยุด
มีการหลบหนีหรือปิดช่องทางติดต่อหรือไม่

ถ้ามีการรับงานจริงและเริ่มดำเนินงานแล้ว แต่ภายหลังผิดสัญญา อาจเป็นเรื่องทางแพ่ง

แต่หากรับเงินจากหลายคนทั้งที่ไม่มีศักยภาพหรือไม่มีเจตนาทำงานตั้งแต่ต้น อาจมีประเด็นทางอาญา

พยานหลักฐานอะไรสำคัญ?

คดีประเภทนี้ต้องดูพฤติการณ์ก่อนรับเงิน ขณะรับเงิน และหลังรับเงิน

หลักฐานที่ควรเก็บไว้ ได้แก่

• สัญญา
• ใบเสนอราคา
• ใบเสร็จรับเงิน
• หลักฐานการโอนเงิน
• ข้อความ LINE
• Facebook หรือข้อความในโซเชียลมีเดีย
• อีเมล
• เสียงสนทนา
• รูปภาพหรือโฆษณาที่ใช้ชักชวน
• เอกสารที่อีกฝ่ายนำมาแสดงก่อนรับเงิน
• หลักฐานว่ามีผู้เสียหายรายอื่นในลักษณะเดียวกัน

ข้อความก่อนโอนเงินมักมีความสำคัญมาก เพราะช่วยแสดงว่าอีกฝ่ายกล่าวอะไรและผู้เสียหายตัดสินใจจ่ายเงินเพราะเหตุใด

มีสัญญาแล้ว ยังเป็นฉ้อโกงได้หรือไม่?

ได้

การมีสัญญาไม่ได้หมายความว่าเรื่องนั้นจะเป็นคดีแพ่งเท่านั้น

หากการทำสัญญาเป็นเพียงเครื่องมือที่ใช้ในการหลอกลวง และสามารถพิสูจน์ได้ว่าผู้กระทำมีเจตนาทุจริตและหลอกลวงตั้งแต่ก่อนหรือขณะทำสัญญา ก็อาจมีความรับผิดทางอาญาฐานฉ้อโกงได้

ในทางกลับกัน การผิดสัญญาอย่างร้ายแรงก็ไม่ได้หมายความว่าจะเป็นฉ้อโกงเสมอไป

แจ้งความได้ทุกกรณีหรือไม่?

การแจ้งความควรมีข้อเท็จจริงที่แสดงถึงการหลอกลวง ไม่ควรอาศัยเพียงข้อเท็จจริงว่าอีกฝ่ายไม่จ่ายเงินหรือไม่ทำตามสัญญา

หากข้อเท็จจริงมีเพียงลูกหนี้ผิดนัดชำระหนี้โดยไม่มีพฤติการณ์หลอกลวงตั้งแต่แรก เรื่องนั้นอาจเป็นคดีแพ่งที่ต้องใช้สิทธิฟ้องเรียกเงินหรือบังคับตามสัญญา

แต่ถ้ามีหลักฐานว่ามีการกล่าวข้อความเท็จหรือปกปิดข้อเท็จจริงเพื่อให้ผู้เสียหายหลงเชื่อและส่งมอบทรัพย์ ก็อาจมีมูลให้ตรวจสอบในทางอาญา

ฉ้อโกงอาจมีโทษอย่างไร?

มาตรา 341 กำหนดโทษสำหรับความผิดฐานฉ้อโกงทั่วไปไว้ที่จำคุกไม่เกิน 3 ปี หรือปรับไม่เกิน 60,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ Laws MD

หากมีพฤติการณ์พิเศษ เช่น การแสดงข้อความเท็จต่อประชาชน อาจต้องพิจารณาบทกฎหมายอื่นเพิ่มเติมตามข้อเท็จจริงของคดี

สรุป ฉ้อโกงกับผิดสัญญาต่างกันตรงไหน?

สรุปอย่างง่ายที่สุดคือ

ผิดสัญญาทางแพ่ง
มีข้อตกลงจริง มีเจตนาทำตามจริง แต่ภายหลังไม่ปฏิบัติตามสัญญา

ฉ้อโกง
มีเจตนาทุจริต ใช้ข้อความเท็จหรือปกปิดความจริงเพื่อหลอกให้ผู้อื่นมอบเงินหรือทรัพย์สิน

อย่างไรก็ตาม หลายคดีมีข้อเท็จจริงซับซ้อน และไม่สามารถแยกได้จากประโยคว่า “รับเงินแล้วไม่คืน” เพียงประโยคเดียว

ควรตรวจตั้งแต่ข้อความก่อนทำสัญญา วิธีชักชวน เหตุผลที่มีการจ่ายเงิน เอกสารประกอบ และพฤติการณ์หลังรับเงิน

ปรึกษาทนายคดีฉ้อโกงและผิดสัญญา

หากมีปัญหา เช่น

• โอนเงินแล้วไม่ได้ของ
• ให้ยืมเงินแล้วไม่คืน
• ลงทุนแล้วสงสัยว่าถูกหลอก
• คู่สัญญารับเงินแล้วไม่ทำงาน
• ถูกกล่าวหาว่าฉ้อโกง
• ถูกแจ้งความทั้งที่เป็นเพียงข้อพิพาททางแพ่ง
• ต้องการฟ้องเรียกเงินหรือค่าเสียหาย

สามารถนำสัญญา หลักฐานการโอนเงิน และข้อความสนทนามาตรวจสอบก่อนว่าคดีมีลักษณะเป็น คดีฉ้อโกง คดีแพ่ง หรืออาจมีทั้งสองส่วน

ปรึกษาทนาย โทร 083-884-3287