สัญญาต่างตอบแทน หมายถึง สัญญาที่ก่อให้เกิดหนี้ แก่คู่สัญญาทั้งสองฝ่าย คู่สัญญาทั้งสองฝ่าย ต่าง มีฐานะเป็นเจ้าหนี้ลูกหนี้ต่อกัน และมีหน้าที่ต้องช าระหนี้ให้กัน หากคู่สัญญาฝ่ายหนึ่งไม่ช าระหนี้ คู่สัญญาอีก ฝ่ายหนึ่ง ก็ย่อมมีสิทธิจะไม่ช าะหนี้ส่วนของตนได้เช่นกัน เช่น

- สัญญาซื้อขายรถยนต์ ตราบใดที่ผู้ขายยังไม่ส่งมอบรถยนต์ให้ผู้ซื้อ ผู้ซื้อย่อมมีสิทธิที่จะยังไม่

ชำระ ค่ารถได้

- สัญญาเช่าที่ดินเพื่อปลูกสร้างตึก แต่ผู้ให้เช่า ไม่ยอมส่งมอบที่ดิน ให้ผู้เช่าดังนั้นผู้เช่าย่อมมีสิทธิไม่ ชำระค่าเช่าได้

- สัญญาจะซื้ออาคารพาณิชย์พร้อมที่ดิน ก็ต่อเมื่อผู้ขายได้สร้างอาคารพาณิชย์บนที่ดินเสร็จแล้ว ตราบใดที่ผู้ขาย ยังก่อสร้างอาคารไม่เสร็จตามสัญญา ผู้ซื้อ ย่อมมีสิทธิไม่ชำระค่าก่อสร้างที่ ่ดินได้

  หลักการทางกฎหมายของสัญญาต่างตอบแทน

สัญญาต่างตอบแทน (มาตรา 369)
   มาตรา 369 บัญญัติว่า “ในสัญญาต่างตอบแทนนั้น คู่สัญญาฝ่ายหนึ่งจะไม่ยอมชำระหนี้จนกว่าอีกฝ่ายหนึ่งจะชำระหนี้หรือขอปฏิบัติการชำระหนี้ก็ได้ แต่ความข้อนี้ท่านมิให้ใช้บังคับถ้าหนี้ของคู่สัญญาอีกฝ่ายหนึ่งยังไม่ถึงกำหนด”

วิเคราะห์หลักกฎหมายสำคัญ

1. ต้องเป็น “สัญญาต่างตอบแทน” เท่านั้น

2. หนี้ของทั้งสองฝ่ายต้องถึงกำหนดแล้ว

3. การปฏิเสธชำระหนี้ต้องเป็นไปโดยสุจริต

4. ต้องเป็นหนี้ครบถ้วน ไม่ใช่ชำระเพียงบางส่วน

   หลักพิจารณา
1. สัญญาต่างตอบแทน คือสัญญาที่มีลักษณะที่คู่สัญญาต่างมีหนี้ต้องชำระตอบแทนซึ่งกันและกัน คู่สัญญาแต่ละฝ่ายจึงเป็นทั้งลูกหนี้และเจ้าหนี้ในสัญญาเดียวกัน

2. กรณีที่คู่สัญญาผ่านหนึ่งไม่ยอมชำระหนี้ของตน หรือไม่ขอปฏิบัติการชำระหนี้ คู่สัญญาอีกฝ่ายหนึ่งก็มีสิทธิที่จะไม่ชำระหนี้ของคู่สัญญาฝ่ายแรกได้
      2.1 การชำระหนี้คือ การที่มีการชำระหนี้กันจริง
      2.2 การขอปฏิบัติการชำระหนี้ เป็นเรื่องที่ลูกหนี้ของปฏิบัติการชำระหนี้ โดยที่ตนพร้อมที่จะชำระหนี้ด้วย ถ้ายังไม่พร้อม อีกฝ่ายก็มีสิทธิปฏิเสธการชำระหนี้ได้
      2.3 การชำระหนี้หรือขอปฏิบัติการชำระหนี้ ต้องหมายถึงหนี้ทั้งหมดไม่ใช่เฉพาะบางส่วน หากเป็นการชำระหนี้ไม่ครบถ้วน คู่สัญญาอีกฝ่ายย่อมมีสิทธิไม่ชำระหนี้ตอบได้เช่นกัน เช่นทำสัญญาเช่าที่ดินเพื่อปลูกสร้างตึกแต่ผู้ให้เช่าไม่ส่งมอบที่ดินให้ครบถ้วน ผู้เช่าจะยังไม่ชำระค่าเช่าให้แก่ผู้ให้เช่าตามสัญญาเช่าได้ เพราะผู้ให้เช่าไม่ได้ปฏิบัติการชำระหนี้ ผู้เช่าซึ่งเป็นคู่สัญญาต่างตอบแทนก็ยังไม่ต้องชำระหนี้แก่ผู้ให้เช่า
      2.4 กรณีการชำระหนี้ต่างตอบแทน แต่ละฝ่ายมีกำหนดเวลาชำระหนี้ต่างกัน ฝ่ายที่หนี้ถึงกำหนดชำระก่อนจะเกี่ยงให้อีกฝ่ายหนึ่งชำระหนี้ก่อนไม่ได้เพราะหนี้ของตนถึงกำหนดชำระแล้ว เช่น สัญญาซื้อขายที่ดินมีสัญญาข้อหนึ่งว่าผู้ซื้อต้องชำระหนี้ภายใน 15 วัน หลังจากนั้นผู้ขายต้องจดทะเบียนโอนที่ดินให้ภายใน 1 เดือน เช่นนี้    ผู้ซื้อจะปฏิเสธไม่ยอมชำระหนี้ โดยอ้างสัญญาต่างตอบแทนไม่ได้

ตัวอย่างสัญญาต่างตอบแทนที่พบบ่อย

1️⃣ สัญญาซื้อขายรถยนต์

• ผู้ขายต้องส่งมอบรถ

• ผู้ซื้อต้องชำระราคา

หากผู้ขายยังไม่ส่งมอบรถ
→ ผู้ซื้อมีสิทธิยังไม่ชำระเงิน

2️⃣ สัญญาเช่าที่ดิน

• ผู้ให้เช่าต้องส่งมอบที่ดิน

• ผู้เช่าต้องชำระค่าเช่า

ถ้าไม่ส่งมอบที่ดินครบถ้วน
→ ผู้เช่ามีสิทธิไม่จ่ายค่าเช่า

3️⃣ สัญญาจะซื้อจะขายอาคารพาณิชย์

• ผู้ขายต้องก่อสร้างให้เสร็จตามแบบ

• ผู้ซื้อต้องจ่ายเงินตามงวด

ถ้าอาคารยังไม่เสร็จตามสัญญา
→ ผู้ซื้อมีสิทธิระงับการชำระเงิน

ปัญหาที่พบบ่อยในทางปฏิบัติ

1️⃣ เข้าใจผิดว่า “ไม่พอใจ” = ไม่ต้องจ่าย

ไม่ได้ครับ
ต้องเป็นกรณีที่อีกฝ่าย “ผิดสัญญา”

2️⃣ ใช้สิทธิไม่ชำระหนี้โดยไม่มีเหตุ

อาจกลายเป็นผู้ผิดนัดเสียเอง

3️⃣ ไม่มีหลักฐานการแจ้งเตือน

ควรมีหนังสือทวงถามหรือแจ้งผิดนัดเป็นลายลักษณ์อักษร

หากอีกฝ่ายผิดสัญญา ควรทำอย่างไร?

1. ตรวจสอบว่าสัญญาเป็นสัญญาต่างตอบแทนหรือไม่

2. ตรวจว่าหนี้ถึงกำหนดแล้วหรือยัง

3. ทำหนังสือแจ้งผิดนัด

4. ระงับการชำระหนี้โดยสุจริต

5. หากเสียหาย → ฟ้องเรียกค่าเสียหายได้

อายุความในการฟ้องคดีสัญญา

ส่วนใหญ่เป็น 10 ปี
แต่บางกรณีอาจสั้นกว่านั้น
ควรปรึกษาทนายก่อนขาดอายุความ

ข้อควรระวังในการร่างสัญญาต่างตอบแทน

• กำหนดวันชำระให้ชัดเจน

• ระบุเงื่อนไขบังคับก่อนชำระ

• ระบุบทปรับกรณีผิดนัด

• กำหนดขั้นตอนบอกเลิกสัญญา

การร่างสัญญาที่ดีช่วยลดความเสี่ยงคดีได้มาก

ตัวอย่างสถานการณ์จริงที่ควรปรึกษาทนาย

• ซื้อบ้านแล้วผู้ขายไม่โอน

• จ้างผู้รับเหมาแต่ไม่ทำงาน

• ขายของแล้วไม่ได้เงิน

• เช่าพื้นที่แต่ไม่ได้ใช้พื้นที่จริง

• คำถามที่พบบ่อย 

  ❓ สัญญาต่างตอบแทนต่างจากสัญญาฝ่ายเดียวอย่างไร?

  สัญญาต่างตอบแทนมีหนี้ทั้งสองฝ่าย ส่วนสัญญาฝ่ายเดียวมีฝ่ายเดียวต้องชำระ

  ❓ ถ้าอีกฝ่ายผิดสัญญา เราไม่ต้องจ่ายเลยได้ไหม?

  ได้ หากหนี้ถึงกำหนดและเกี่ยวพันกันโดยตรง

  ❓ ถ้าอีกฝ่ายชำระบางส่วน เราต้องชำระตอบไหม?

  ไม่จำเป็น หากการชำระไม่ครบถ้วนตามสัญญา

  ❓ ฟ้องคดีสัญญาต่างตอบแทนใช้เวลานานไหม?

  ขึ้นอยู่กับศาลและพยานหลักฐาน โดยทั่วไป 1–3 ปี

ปรึกษาทนายโทร 0838843287